فهرست مطالب دریای خزر فراتر از یک پهنه آبی، بخشی مهم از معادلات امنیتی، اقتصادی، ترانزیتی، زیست محیطی و روابط میان پنج کشور ساحلی است؛ ظرفیتی که در شرایط کنونی، نقش آن در توسعه همکاری های منطقه ای و ارتباطات اقتصادی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
به گزارش دریابان نیوز به نقل از خبرگزاری میزان، محسن پاک آیین، دیپلمات پیشین و کارشناس مسائل بین الملل، در یادداشتی به مناسبت ۲۱ مرداد، روز ملی دریای خزر، به بررسی ابعاد ژئوپلیتیکی، اقتصادی، امنیتی و زیست محیطی این دریا و اهمیت آن برای ایران و دیگر کشورهای ساحلی پرداخت.
دریای خزر و پیوند پنج کشور ساحلی
پاک آیین با اشاره به نام گذاری ۲۱ مرداد به عنوان روز دریای خزر، یادآور شد که ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان معمولا این مناسبت را با برگزاری میزگردها و همایش های مرتبط گرامی می دارند و بر اهمیت این پهنه آبی تاکید می کنند.
به گفته وی، دریای خزر به عنوان بزرگ ترین دریای بسته جهان به دلیل برخورداری از آبزیان متنوع و موقعیت ویژه ژئوپلیتیکی برای کشتیرانی و ایجاد ارتباط میان پنج کشور ساحلی، از اهمیت بالایی برخوردار است.
این اهمیت برای کشورهایی مانند ترکمنستان، قزاقستان و جمهوری آذربایجان که به غیر از دریای خزر راه آبی دیگری ندارند، بیشتر مورد توجه قرار می گیرد. همچنین موقعیت خزر در حوزه حمل و نقل و ترانزیت، جایگاه ویژه ای به این دریا در مناسبات منطقه ای بخشیده است.
محیط زیست خزر و چالش ضایعات نفتی
یکی از محورهای مهم مرتبط با دریای خزر، حفاظت از محیط زیست آن است. وجود آبزیان متعدد و متنوع و همچنین فعالیت های مرتبط با استخراج نفت، ضرورت توجه کشورهای ساحلی به مسائل زیست محیطی را افزایش داده است.
پاک آیین با اشاره به بهره برداری نفتی برخی کشورهای ساحلی اظهار کرد که جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، روسیه و قزاقستان بخشی از منابع ارزی خود را از محل چاه های نفتی و سرمایه گذاری های انجام شده در این حوزه تامین می کنند.
وی در عین حال تاکید کرد که در کنار مزایای اقتصادی نفت، ورود ضایعات نفتی به دریای خزر می تواند پیامدهای زیست محیطی داشته باشد و کشورهای ساحلی باید برای مدیریت و دفع این ضایعات سرمایه گذاری کنند.
به گفته پاک آیین، در میان کشورهای ساحلی، جمهوری آذربایجان به دلیل عمق کمتر دسترسی به نفت در سواحل خود با ورود بیشتر ضایعات نفتی به خزر مواجه بوده است. وی افزود که سرمایه گذاری های انجام شده در این زمینه باعث بهبود وضعیت محیط زیست سواحل جمهوری آذربایجان نسبت به سال های گذشته شده، هرچند همچنان نیازمند توجه بیشتر است.
امنیت خزر؛ ضرورت همکاری کشورهای ساحلی
این دیپلمات پیشین، حفظ امنیت دریای خزر را از دیگر موضوعات مهم دانست و تاکید کرد که پنج کشور ساحلی درباره جلوگیری از تبدیل شدن خزر به منطقه رقابت قدرت های بزرگ و ضرورت حفظ امنیت آن توافق دارند.
وی همچنین مقابله با تروریسم و جرایم سازمان یافته در این پهنه آبی را از موضوعاتی دانست که کشورهای منطقه نسبت به اهمیت آن آگاهی دارند.
ظرفیت تجارت میان پنج کشور ساحلی
پاک آیین توسعه همکاری های تجاری و بازرگانی را یکی از مهم ترین فرصت های دریای خزر ارزیابی کرد. به گفته وی، در میان پنج کشور ساحلی، ایران و روسیه دارای ظرفیت تولید و صادرات هستند و سه کشور دیگر نیز پس از استقلال، روند توسعه و ساخت و ساز را دنبال کرده اند و به زیرساخت های مختلف نیاز دارند.
وی همچنین به ظرفیت صادرات مواد غذایی، محصولات بهداشتی و دیگر اقلام از ایران اشاره کرد و همکاری های بازرگانی میان کشورهای ساحلی را در حوزه صادرات و واردات دارای اهمیت دانست.
به گفته پاک آیین، در سال های اخیر ارتباطات مناسبی در این زمینه شکل گرفته و برگزاری همایش های مختلف، ارائه مشوق به بخش خصوصی و تلاش برای رفع موانعی مانند تعرفه های گمرکی، طولانی شدن فرایندهای گمرکی و مسائل استاندارد، با هدف افزایش انگیزه فعالان اقتصادی دنبال شده است.
افزایش اهمیت خزر برای ارتباطات اقتصادی
پاک آیین با اشاره به شرایط فعلی منطقه و آنچه جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و انسداد تنگه هرمز به دلیل شرارت های آمریکا خواند، گفت که در چنین شرایطی اهمیت دریای خزر برای ارتباطات اقتصادی افزایش یافته است.
به گفته وی، کشورهای منطقه و به ویژه ایران، در این وضعیت اهمیت بیشتری برای گسترش همکاری های اقتصادی در حاشیه دریای خزر قائل هستند.
راه آهن رشت به کاسپین و توسعه حمل و نقل ترکیبی
وی با اشاره به راه اندازی خط راه آهن رشت به کاسپین در حدود دو سال گذشته اظهار کرد که این مسیر، بندر انزلی یا بندر کاسپین در حوزه انزلی را از طریق ریل به بندرعباس متصل کرده است.
پاک آیین توضیح داد که کشورهای ساحلی دریای خزر می توانند کالاهای خود را در قالب حمل و نقل ترکیبی به بندر کاسپین منتقل کنند و سپس از طریق قطار به بندرعباس، دیگر نقاط ایران یا از مسیری به سمت ترکیه و اروپا ارسال کنند.
به گفته وی، این مسیر برای واردات نیز مورد استفاده قرار می گیرد و در کنار آن، بندر امیرآباد نیز فعال است و کالاها از این بندر با کامیون به مناطق مختلف منتقل می شوند.
خزر؛ بستری برای تجارت، فرهنگ و گردشگری
این کارشناس مسائل بین الملل تاکید کرد که دریای خزر برای ایران و دیگر کشورهای ساحلی، تنها یک حوزه آبی نیست بلکه بخشی از جغرافیا، هویت و مناسبات ملت های پیرامون خود را شکل می دهد.
به گفته وی، خزر علاوه بر ایجاد مسیر ارتباط و تجارت، بستری برای رفت و آمد انسان ها، انتقال فرهنگ ها، شکل گیری مناسبات اجتماعی و گسترش تعامل میان مردم از طریق گردشگری است.
کنوانسیون حقوقی دریای خزر و تعامل میان کشورهای ساحلی
پاک آیین با اشاره به حضور تاریخی ایران و روسیه در حاشیه دریای خزر و اضافه شدن سه کشور دیگر پس از فروپاشی شوروی سابق، اظهار کرد که تفاوت دیدگاه ها و اولویت های ملی میان کشورهای ساحلی طبیعی است.
وی تاکید کرد که اهمیت آب های سرزمینی و ارتباط آن با تمامیت ارضی کشورها، ضرورت گفت وگو و همکاری میان کشورهای ساحلی را ایجاد کرده و این روند در نهایت به امضای کنوانسیون حقوقی دریای خزر در سال ۱۳۹۷ منجر شده است.
به گفته پاک آیین، این کنوانسیون در مجالس چهار کشور به قانون تبدیل شده و با قانونی شدن آن در مجلس شورای اسلامی، هر پنج کشور می توانند تعاملات خود را در حوزه های محیط زیست، امنیت، غیرنظامی بودن دریای خزر، ماهیگیری و کشتیرانی براساس مفاد آن دنبال کنند.
بستر و زیربستر خزر همچنان موضوع گفت وگو است
پاک آیین تصریح کرد که کنوانسیون دریای خزر درباره بستر، زیربستر و تعیین خطوط مبدا سکوت کرده و این امکان را فراهم آورده است که کشورهای ساحلی از طریق گفت وگوهای دوجانبه یا چندجانبه در این زمینه تصمیم گیری کنند و به توافق برسند.
بر این اساس، همکاری کشورهای ساحلی در این بخش نیز نیازمند ادامه مذاکرات و دستیابی به نتایج مشترک است.
دریای خزر؛ میراث مشترک برای نسل های آینده
پاک آیین در جمع بندی یادداشت خود تاکید کرد که مسئولیت مشترک کشورهای ساحلی تنها به حفاظت از یک دریا محدود نمی شود، بلکه حفظ منافع ملی و میراث فرهنگی و هویتی مشترک و انتقال آن به نسل های آینده را نیز در بر می گیرد.
وی همچنین روابط ایران با روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان را مورد اشاره قرار داد و دریای خزر را یکی از پشتوانه های مهم تقویت این روابط دانست.
روز ملی دریای خزر فرصتی برای توجه دوباره به ظرفیت های اقتصادی، ترانزیتی، زیست محیطی و امنیتی این پهنه آبی و ضرورت توسعه همکاری میان کشورهای ساحلی است. به نظر شما کدام ظرفیت دریای خزر می تواند نقش بیشتری در توسعه روابط اقتصادی و منطقه ای ایران داشته باشد؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات دریابان نیوز بنویسید.
پیشنهاد دریابان
پربازدید ها