پژوهشگاه اقیانوس شناسی تأثیر مخرب زباله پلاستیکی بر کف زیان خزر را کشف کرد

پژوهشگران پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی با همکاری پژوهشگران روس، تاثیر مخرب کیسه های پلاستیکی بر جوامع نماتدهای سواحل جنوبی خزر را آشکار کردند؛ یافته ای که ابعاد تازه ای از تهدید زباله های پلاستیکی برای اکوسیستم دریای خزر را نشان می دهد.

به گزارش دریابان نیوز به نقل از ایسنا، نتایج این پژوهش تازه نشان می دهد که تجمع زباله های پلاستیکی در سواحل جنوبی دریای خزر، به ویژه کیسه های پلاستیکی یک بارمصرف، تاثیرات مخربی بر جوامع کف زیان به ویژه نماتدها (کرم های لوله ای میکروسکوپی) دارد. این پژوهش که توسط تیمی از پژوهشگران ایرانی و روسی انجام شده، برای نخستین بار به بررسی ارتباط میان زباله های ماکروپلاستیک و تغییرات جمعیت نماتدها در رسوبات ساحلی این دریا پرداخته است.

این مطالعه که در نشریه Science of The Total Environment (جلد ۱۰۰۳، سال ۲۰۲۵) منتشر شده، با نمونه برداری از ۱۰ ایستگاه در امتداد ۵۰۰ کیلومتر از سواحل جنوبی دریای خزر (استان های گیلان، مازندران و گلستان) در دو فصل تابستان و زمستان انجام شده است. پژوهشگران در مجموع بیش از ۱۵ هزار قطعه زباله ساحلی را جمع آوری و دسته بندی کردند.

دکتر علی مهدی نیا، رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی و یکی از نویسندگان این پژوهش، گفت: «دریای خزر به عنوان بزرگ ترین دریاچه جهان، با تهدیدات جدی از جمله آلودگی پلاستیکی مواجه است. متاسفانه بسیاری از شهرهای ساحلی جنوب خزر فاقد مدیریت موثر پسماند هستند و این امر منجر به نشت حجم عظیمی از زباله های پلاستیکی به محیط دریایی می شود. انجام این پژوهش با همکاری پژوهشگران روس، گامی مهم در جهت شناخت دقیق تر ابعاد این بحران و ارائه راهکارهای علمی برای مدیریت آن است.»

کاظم درویش بسطامی، پژوهشگر پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی و نویسنده مسئول این مقاله، نیز گفت: «در این پژوهش دریافتیم که بیش از ۶۰ درصد زباله های ساحلی را مواد پلاستیکی، به ویژه کیسه های یک بارمصرف تشکیل می دهند و این زباله ها با ایجاد شرایط بی اکسیژن در رسوبات، جمعیت نماتدها را به شدت کاهش می دهند. نماتدها به عنوان یکی از مهم ترین شاخص های زیستی سلامت رسوبات، نقش کلیدی در چرخه مواد مغذی و زنجیره غذایی کف زیان دارند.»

در بخش میدانی این پژوهش، ۱۰ ایستگاه در امتداد سواحل استان های گیلان، مازندران و گلستان انتخاب شدند که شهرهای مهم گردشگری مانند انزلی، رامسر، نوشهر، بابلسر و بندرترکمن را پوشش می دادند. در بخش آزمایشگاهی نیز پژوهشگران تاثیر مستقیم کیسه های پلاستیکی یک بارمصرف را بر جوامع نماتدها در شرایط کنترل شده و طی دوره ای ۴۰ روزه بررسی کردند.

در مجموع، ۷۲۸۳ قطعه زباله در تابستان و ۷۷۶۶ قطعه در زمستان از سواحل جمع آوری شد. مواد پلاستیکی، به ویژه کیسه های پلاستیکی، با سهم بیش از ۶۰ درصد در هر دو فصل، بیشترین فراوانی را در میان زباله ها داشتند. بر اساس شاخص پاکیزگی سواحل (CCI)، ۲۰ درصد از ایستگاه ها «پاک»، ۴۰ درصد «نسبتا پاک» و ۴۰ درصد «کثیف» یا «بسیار کثیف» ارزیابی شدند و ایستگاه های رامسر و نوشهر آلوده ترین مناطق شناسایی شدند.

نتایج آزمایش میکروکازم نشان داد که پوشیده شدن سطح رسوب با کیسه های پلاستیکی، پتانسیل اکسایش-کاهش (ORP) رسوب را به شدت کاهش می دهد؛ به گونه ای که پس از ۴۰ روز، مقدار ORP در تیمار دارای پلاستیک به -۷۴ میلی ولت رسید در حالی که در تیمار شاهد مقدار آن +۱۰۸ میلی ولت بود. در روز دهم، تراکم نماتدها در تیمار دارای پلاستیک به حدود ۱۱ عدد در هر ۱۰ سانتی متر مربع رسید در حالی که در تیمار شاهد این عدد حدود ۱۱۰ عدد بود، یعنی کاهشی حدود ۹۰ درصدی. تعداد گونه ها نیز از حدود ۹ گونه در روز پنجم به ۵ گونه در روز چهلم کاهش یافت.

بررسی گروه های تغذیه ای نماتدها نشان داد که در تیمار دارای پلاستیک، سهم گونه های شکارگر و همه چیزخوار که در بالای زنجیره غذایی کف زیان قرار دارند، کاهش یافت و گونه های غذاخوار غیرانتخابی که از باکتری ها و مواد آلی رسوب تغذیه می کنند، غالب شدند.

سواحل جنوبی دریای خزر با جمعیتی بالغ بر ۸ میلیون نفر، در ایام تعطیلات و فصل تابستان میزبان بیش از ۴۰ درصد افزایش جمعیت گردشگر است که فشار مضاعفی بر این اکوسیستم حساس وارد می کند. به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی، بر اساس گزارش سازمان محیط زیست ملل متحد (UNEP)، ایران و قزاقستان به عنوان نقاط بحرانی تجمع زباله های دریایی در حوضه خزر شناسایی شده اند.

کاظم درویش بسطامی در پایان تاکید کرد: «یافته های ما زنگ خطری برای مدیران و سیاست گذاران است تا هرچه سریع تر به فکر تدوین و اجرای قوانین موثر برای مدیریت پسماندهای ساحلی، به ویژه در مناطق گردشگری، باشند. همچنین، آموزش و فرهنگ سازی عمومی برای کاهش استفاده از کیسه های پلاستیکی یک بارمصرف و تفکیک زباله از مبدا، می تواند نقش موثری در کاهش این تهدید داشته باشد.»

به نظر شما فرهنگ سازی برای کاهش مصرف کیسه های پلاستیکی در مناطق گردشگری خزر تا چه اندازه می تواند از تخریب اکوسیستم کف زیان این دریا جلوگیری کند؟ نظرات خود را در بخش کامنت ها با ما در میان بگذارید.