پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی: تشدید کم اکسیژنی خزر و تهدید تالاب های ساحلی

پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی در تازه ترین نتایج پایش های بلندمدت خود از تشدید کم اکسیژنی در اعماق دریای خزر، گرم تر شدن خلیج فارس و افزایش فشار بر تالاب های ساحلی خزر خبر داده است؛ تغییراتی که در کنار آثار اقلیمی، با فشارهای انسانی و نحوه مدیریت منابع آب نیز پیوند خورده اند.

به گزارش دریابان نیوز به نقل از ایسنا، حمید علیزاده کتیک لاهیجانی، معاون پژوهشی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی، با تشریح نتایج پایش های مستمر این پژوهشگاه اعلام کرد که وضعیت دریای خزر، خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان از طریق ایستگاه های تحقیقاتی و تجهیزات تخصصی به طور پیوسته بررسی می شود.

خلیج فارس در سه دهه گذشته به شدت گرم تر شده است

بر اساس مطالعات پژوهشگاه، یکی از مهم ترین تغییرات ثبت شده در آب های جنوبی کشور، افزایش قابل توجه دمای خلیج فارس طی سه دهه گذشته است.

به گفته علیزاده، در گذشته آب گرم و پر چگال خلیج فارس هنگام ورود به دریای عمان از اکسیژن کافی برخوردار بود و بخشی از کمبود اکسیژن این دریا را جبران می کرد، اما افزایش دمای آب موجب کاهش میزان اکسیژن شده است. در نتیجه، این آب دیگر مانند گذشته به اعماق دریای عمان نفوذ نمی کند و در عمق حدود 100 متری باقی می ماند.

کاهش آورد رودخانه های منتهی به خلیج فارس نیز از دیگر یافته های این مطالعات است. افزایش مصرف آب در حوزه آبریز خلیج فارس، از ترکیه، سوریه، عراق و ایران تا سایر مناطق، موجب کاهش آبدهی اروندرود شده و بر چرخه آب، چرخه کربن و تولیدات زیستی خلیج فارس اثر گذاشته است.

کاهش اکسیژن در اعماق دریای خزر

مطالعات پژوهشگاه در دریای خزر نشان می دهد در مناطق عمیق، به ویژه بخش های میانی و جنوبی، بر اثر تغییر اقلیم و گرمایش جهانی، لایه بندی عمودی آب پایدارتر شده است. این وضعیت انتقال اکسیژن به لایه های عمیق را محدود و چرخه مواد مغذی را تضعیف می کند.

علیزاده اعلام کرد که در بخش های عمیق خزر، پدیده کم اکسیژنی مشاهده شده و سولفید هیدروژن در ستون آب و رسوبات بستر دریا نیز ظاهر شده است؛ وضعیتی که نشانه مطلوبی برای اکوسیستم دریایی محسوب نمی شود.

بررسی این تغییرات به اندازه گیری های تخصصی در اعماق 300 تا 800 متری و مطالعه لایه های زیر 50 تا 100 متر نیاز دارد و پژوهشگاه این پایش ها را به صورت مستمر انجام می دهد.

به گفته معاون پژوهشی پژوهشگاه، مطالعات این مجموعه و پژوهش های مشترک با محققان روسیه نشان می دهد کم اکسیژنی در بخش های میانی و جنوبی خزر بیش از آنکه ناشی از آلودگی باشد، تحت تاثیر گرمایش جهانی و تغییر اقلیم قرار دارد.

داده های تاریخی نیز نشان می دهد در دهه 1970 میلادی، با وجود مشابه بودن تراز آب خزر با شرایط کنونی، اکسیژن رسانی به اعماق بهتر انجام می شد. زمستان های سرد و یخبندان گسترده در خزر شمالی نقش مهمی در تهویه طبیعی آب داشتند، اما کاهش شدت سرمای زمستان در سال های اخیر این فرآیند را تضعیف کرده است.

تنش گرمایی بر آبسنگ های مرجانی خلیج فارس

افزایش دمای آب در جنوب کشور علاوه بر اثرات اقلیمی، فشار بیشتری بر اکوسیستم دریایی وارد کرده است. سفیدشدگی آبسنگ های مرجانی از مهم ترین پیامدهای افزایش دمای آب در خلیج فارس عنوان شده و فعالیت های انسانی، تردد شناورها و لنگراندازی کشتی ها نیز بر این فشار افزوده است.

کاهش تراز خزر با خشک شدن ارومیه و آرال قابل مقایسه نیست

علیزاده تاکید کرد که کاهش تراز دریای خزر نباید با خشک شدن دریاچه ارومیه یا دریاچه آرال مقایسه شود، زیرا این پهنه های آبی از نظر ابعاد، حجم آب و ویژگی های هیدرولوژیکی با یکدیگر تفاوت اساسی دارند.

طبق مطالعات پژوهشگاه، دریای خزر حدود 78 هزار کیلومتر مکعب آب در خود جای داده و دارای ساختار لایه بندی عمیق است؛ به گونه ای که دمای آب در اعماق آن حدود 4 درجه سانتی گراد باقی می ماند.

مهم ترین منبع تامین آب خزر رودخانه ولگا است که به گفته علیزاده حدود 80 درصد آب ورودی دریای خزر را تامین می کند. رودخانه های اورال، ترک، سولاک، سامور، کورا، سفیدرود و هراز نیز در تامین آب این پهنه نقش دارند.

میانگین آبدهی سفیدرود در گذشته در ایستگاه آستانه اشرفیه حدود 4 میلیارد متر مکعب در سال بود که اکنون به حدود یک تا دو میلیارد متر مکعب کاهش یافته است. در مقابل، میانگین آبدهی ولگا بسته به محل اندازه گیری سالانه بین 238 تا 252 میلیارد متر مکعب اعلام شده است.

بر اساس مطالعات منتشر شده، حدود 20 سد بزرگ با حجم مفید بیش از یک میلیارد متر مکعب در حوضه آبریز خزر ساخته شده است. مجموع ظرفیت آنها در زمان ساخت بیش از 200 میلیارد متر مکعب بود، اما بر اثر رسوب گذاری، حجم مفید آنها اکنون به حدود 100 میلیارد متر مکعب رسیده است.

از این میزان، حدود 80 میلیارد متر مکعب به حوضه ولگا مربوط است و سالانه حدود 18 تا 20 میلیارد متر مکعب از آب این رودخانه در بخش های کشاورزی، شرب و صنعت مصرف می شود که معادل حدود 7 تا 9 درصد آبدهی ولگا است.

قطع جریان اکولوژیک برخی رودخانه های جنوبی خزر

شرایط رودخانه های جنوبی و غربی دریای خزر متفاوت گزارش شده است. در برخی رودخانه های ایران، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و دیگر مناطق جنوبی و غربی حوضه خزر، برداشت گسترده آب موجب شده است در دوره هایی امکان عبور پیاده از بستر رودخانه وجود داشته باشد.

علیزاده تاکید کرد که مهم ترین پیامد برداشت بی رویه از این رودخانه ها، تخریب جریان و ارتباط اکولوژیک رودخانه با تالاب یا دریا است. این وضعیت به ویژه از اسفند تا اردیبهشت، همزمان با فصل مهاجرت و تکثیر طبیعی ماهیان، اهمیت بیشتری پیدا می کند.

کاهش جریان آب، برداشت شن و ماسه، شست وشوی خودروها، حضور گسترده گردشگران و دیگر فعالیت های انسانی می تواند امنیت زیستگاه های تخم ریزی ماهیان را کاهش دهد و مسیر مهاجرت آنها به بالادست رودخانه ها را مختل کند.

تراز دریای خزر به پایین ترین سطوح تاریخی نزدیک شده است

بر اساس داده های ماهواره ای اعلام شده در این گفت و گو، تراز آب دریای خزر در ماه ژوئیه حدود منفی 25.45 متر نسبت به مبنای ارتفاعی دریای بالتیک ثبت شده است. همچنین در زمستان گذشته تراز آب تا حدود منفی 28.9 متر کاهش یافته و پس از طغیان بهاره ولگا افزایش نسبی داشته است.

علیزاده اعلام کرد که تراز کنونی خزر تقریبا به شرایط سال های 1355 و 1356، معادل 1977 میلادی نزدیک شده است که از پایین ترین ترازهای ثبت شده دریای خزر به شمار می رود.

تالاب گمیشان به طور کامل خشک شده است

بررسی وضعیت تالاب های ثبت شده در کنوانسیون رامسر نشان می دهد تالاب های ساحلی ایران به دلیل وسعت کم، عمق پایین و مجاورت با مراکز جمعیتی، بیش از برخی تالاب های سایر کشورهای حاشیه خزر تحت فشار قرار دارند.

علیزاده اعلام کرد که تالاب گمیشان در سال های اخیر به طور کامل خشک شده و در بازدیدهای میدانی امکان تردد خودرو در بستر آن وجود داشته است. بخش عمده این تغییرات به تغییر اقلیم نسبت داده شده، هرچند عوامل محلی نیز می توانند شدت آن را افزایش دهند.

در مقابل، دلتای ولگا با وجود کاهش تراز خزر تاکنون آسیب جدی مشابهی ندیده است، زیرا حجم بالای آب ورودی ولگا همچنان بخشی از اثر کاهش تراز آب را جبران می کند.

فشار انسانی؛ تهدید اصلی تالاب های ساحلی ایران

تقریبا تمامی تالاب های ساحلی ایران کوچک، کم عمق و در محاصره روستاها، شهرها، مراکز صنعتی و فعالیت های انسانی قرار دارند. تالاب انزلی، امیرکلایه، بوجاق، فریدونکنار و خلیج گرگان هر یک با انواع مختلفی از فشارهای انسانی مواجه هستند.

در مورد تالاب گمیشان نیز مطالعات میدانی نشان داده است که پس از عقب نشینی آب، بخش هایی از اراضی تالابی به دامداری و چرای دام اختصاص یافته است. علیزاده بر حفظ محدوده این تالاب ها و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی خشک شده تاکید کرد.

بررسی های پژوهشگاه همچنین نشان داده است که در صورت تثبیت طولانی مدت تراز پایین آب، ممکن است در بخش دیگری از منطقه گمیشان تالاب جدیدی شکل بگیرد. اندازه گیری های میدانی از شکل گیری یک زبانه ماسه ای در داخل دریا حکایت دارد که با رشد آن، امکان محصور شدن آب و شکل گیری تالاب فراهم می شود.

مطالعات رسوب شناسی بر یک مغزه 11 متری نیز نشان داده است که طی حدود سه تا سه هزار و 500 سال گذشته چرخه خشک شدن و تشکیل مجدد تالاب ها چندین بار تکرار شده است.

حفظ کانال های ارتباطی برای بقای خلیج گرگان

به گفته معاون پژوهشی پژوهشگاه، خلیج گرگان اکنون به تراز آب دهه 1350 نزدیک شده و در صورت حفظ ارتباط آبی با دریای خزر می تواند پایدار بماند. عملیات لایروبی نیز ارتباط آبی این خلیج با دریای خزر را از طریق کانال ها بهبود داده است.

برای تداوم تبادل آب، باید دست کم یکی از کانال های آشوراده یا چپقلی فعال باقی بماند. بسته شدن کانال خزینی اهمیت کمتری دارد، اما حفظ ارتباط آبی از طریق یکی از دو کانال اصلی ضروری عنوان شده است.

تالاب های لپو زاغمرز نیز به زهکش ها و روان آب های دامنه های البرز وابسته هستند و تالاب فریدونکنار برای بقا به آبدهی مناسب حوضه های بالادست نیاز دارد.

ارتباط طبیعی تالاب امیرکلایه با خزر قطع شده است

علیزاده درباره تالاب امیرکلایه اعلام کرد که این تالاب در گذشته ارتباط طبیعی با دریای خزر داشته، اما اکنون این ارتباط قطع شده است. بقای آن بیش از هر چیز به مدیریت منابع آب شیرین و کاهش فشارهای انسانی وابسته است.

به گفته وی، در برخی مواقع آب شیرین این منطقه برای مصارف کشاورزی پمپاژ می شود و حفاظت از تالاب نیازمند کاهش برداشت آب و کنترل فعالیت های انسانی در حوضه آبریز است.

تغییر شرایط تالاب انزلی با کاهش تراز خزر

پایش های پژوهشگاه در خروجی تالاب انزلی نشان می دهد شرایط هیدرولوژیکی این تالاب نسبت به گذشته تغییر کرده است. در گذشته بخشی از آب شور دریای خزر وارد تالاب می شد، اما آخرین اندازه گیری ها نشان می دهد اکنون تنها آب شیرین از تالاب به سمت دریا جریان دارد.

به دلیل کاهش تراز دریای خزر، نفوذ آب شور به داخل تالاب انزلی متوقف شده و بخش های لب شور آن عملا از بین رفته است. این تالاب اکنون یک تالاب کاملا آب شیرین محسوب می شود.

با این حال، علیزاده تاکید کرد که به دلیل ورود آب 11 رودخانه به تالاب انزلی، خشک شدن کامل آن از نظر علمی قابل انتظار نیست. حتی در صورت کاهش بیشتر تراز خزر، بخش هایی از تالاب دارای آب باقی خواهند ماند و ساختار آن به تدریج بیشتر به یک دلتای رودخانه ای شباهت پیدا می کند.

ورود بار رسوبی و مواد آلی ناشی از فاضلاب های شهری از دیگر چالش های تالاب انزلی است و کنترل این وضعیت به سرمایه گذاری گسترده در جمع آوری و تصفیه فاضلاب نیاز دارد.

به گفته علیزاده، فشارهای انسانی بر تالاب انزلی سابقه ای چند دهه ای دارد و از دهه های 1340 و 1350، همزمان با توسعه صنعتی شهر رشت، ورود فاضلاب های صنعتی از طریق زرجوب و گوهررود و کاهش اکسیژن در تابستان موجب تلفات ماهیان می شد.

حفظ حریم تالاب ها در اولویت قرار گیرد

معاون پژوهشی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی تاکید کرد که مهم ترین اقدام برای حفظ تالاب های ساحلی، جلوگیری از تعرض به حریم آنها، مدیریت منابع آب و کاهش فشار فعالیت های انسانی است.

صید ماهی، شکار و دیگر فعالیت های انسانی نیز باید متناسب با ظرفیت اکولوژیک تالاب ها مدیریت شوند. همچنین اراضی تالابی که بر اثر کاهش سطح آب خشک می شوند نباید به کاربری های دیگر اختصاص پیدا کنند تا در صورت بهبود شرایط طبیعی، امکان احیای دوباره آنها حفظ شود.

پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی همچنین قصد دارد به مناسبت روز دریای خزر، تازه ترین دستاوردهای پژوهشی مرتبط با این دریا و اکوسیستم های ساحلی را ارائه کند. بر اساس اعلام علیزاده، روز دریای خزر 21 مرداد است و با توجه به همزمانی با تعطیلات رسمی، تلاش می شود برنامه بزرگداشت آن در 20 مرداد برگزار شود.

مجموع یافته های ارائه شده نشان می دهد آینده تالاب های ساحلی خزر تنها به تغییرات اقلیمی وابسته نیست و نحوه مدیریت آب، حفظ حریم تالاب ها و کنترل فعالیت های انسانی نیز نقشی تعیین کننده در پایداری این اکوسیستم ها دارد. شما مهم ترین اقدام برای حفاظت از تالاب های ساحلی خزر را چه می دانید؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات دریابان نیوز بنویسید.