فهرست مطالب از مدیریت بیش از ۱۰۹ میلیارد دلار تجارت خارجی تا تسهیل ترانزیت و اتصال بنادر به بازار؛ توسعه اقتصاد دریامحور بدون گمرکی هوشمند، سریع و هماهنگ با زنجیره بندری و لجستیکی کامل نخواهد شد.
دریابان نیوز ـ مریم دبیرینسب: وقتی از اقتصاد دریامحور سخن گفته میشود، نگاهها بیشتر به بنادر، کشتیها، اسکلهها، صنایع دریایی و سواحل معطوف است؛ اما در پشت این زنجیره، گمرک جمهوری اسلامی ایران قرار دارد؛ سازمانی که بخش مهمی از جریان قانونی ورود، خروج و عبور کالا از مرزهای کشور را مدیریت میکند و عملکرد آن مستقیماً با تجارت خارجی، ترانزیت، تولید و رقابتپذیری بنادر ارتباط دارد.
جایگاه گمرک در اقتصاد ایران حتی در قانون نیز فراتر از یک دستگاه اجرایی تعریف شده است. ماده ۲ قانون امور گمرکی، گمرک جمهوری اسلامی ایران را «مرزبان اقتصادی کشور» معرفی میکند که در مبادی ورودی و خروجی نقش محوری و هماهنگکننده دارد و مسئول اجرای مقررات صادرات، واردات و ترانزیت، وصول حقوق ورودی و عوارض و همچنین تسهیل تجارت است.
دریابان نیوز ـ مریم دبیرینسب: وقتی از اقتصاد دریامحور سخن گفته میشود، نگاهها بیشتر به بنادر، کشتیها، اسکلهها، صنایع دریایی و سواحل معطوف است؛ اما در پشت این زنجیره، گمرک جمهوری اسلامی ایران قرار دارد؛ سازمانی که بخش مهمی از جریان قانونی ورود، خروج و عبور کالا از مرزهای کشور را مدیریت میکند و عملکرد آن مستقیماً با تجارت خارجی، ترانزیت، تولید و رقابتپذیری بنادر ارتباط دارد.
جایگاه گمرک در اقتصاد ایران حتی در قانون نیز فراتر از یک دستگاه اجرایی تعریف شده است. ماده ۲ قانون امور گمرکی، گمرک جمهوری اسلامی ایران را «مرزبان اقتصادی کشور» معرفی میکند که در مبادی ورودی و خروجی نقش محوری و هماهنگکننده دارد و مسئول اجرای مقررات صادرات، واردات و ترانزیت، وصول حقوق ورودی و عوارض و همچنین تسهیل تجارت است.
۱۰۹ میلیارد دلار تجارت؛ تصویری از ابعاد مسئولیت گمرک
آخرین آمار سالانه گمرک، مقیاس این مسئولیت را روشنتر میکند. براساس گزارش گمرک ایران، تجارت خارجی کشور در سال ۱۴۰۴ به ۱۰۹ میلیارد و ۶۷۳ میلیون دلار با وزن ۱۹۱ میلیون و ۵۸۸ هزار تن رسید.
در این مدت، صادرات غیرنفتی ایران ۱۵۰ میلیون و ۵۰۸ هزار تن به ارزش ۵۱ میلیارد و ۶۵۷ میلیون دلار و واردات ۴۱ میلیون و ۸۰ هزار تن به ارزش ۵۸ میلیارد و ۱۶ میلیون دلار بوده است. همچنین ۲۰ میلیون و ۵۱۶ هزار تن کالا در سال ۱۴۰۴ از مسیر ایران ترانزیت شده است.
این ارقام مربوط به مجموع مبادی تجاری کشور ـ دریایی و غیردریایی ـ است و نباید تمام آن را تجارت دریایی تلقی کرد؛ اما حجم اعداد نشان میدهد تصمیمات و عملکرد گمرک تا چه اندازه با اقتصاد ملی پیوند خورده است.
در این مدت، صادرات غیرنفتی ایران ۱۵۰ میلیون و ۵۰۸ هزار تن به ارزش ۵۱ میلیارد و ۶۵۷ میلیون دلار و واردات ۴۱ میلیون و ۸۰ هزار تن به ارزش ۵۸ میلیارد و ۱۶ میلیون دلار بوده است. همچنین ۲۰ میلیون و ۵۱۶ هزار تن کالا در سال ۱۴۰۴ از مسیر ایران ترانزیت شده است.
این ارقام مربوط به مجموع مبادی تجاری کشور ـ دریایی و غیردریایی ـ است و نباید تمام آن را تجارت دریایی تلقی کرد؛ اما حجم اعداد نشان میدهد تصمیمات و عملکرد گمرک تا چه اندازه با اقتصاد ملی پیوند خورده است.
چرا گمرک برای اقتصاد دریا اهمیت دارد؟
اهمیت این سازمان در بنادر دوچندان میشود. کالایی که با کشتی وارد بندر شده، حتی اگر در کوتاهترین زمان تخلیه شود، تا زمانی که فرآیندهای قانونی و گمرکی آن طی نشود، نمیتواند بهسرعت وارد شبکه حملونقل، کارخانه، بازار یا مسیر ترانزیت شود.
در نتیجه، سرعت تشریفات گمرکی، مدیریت ریسک، هوشمندسازی، تبادل اطلاعات و هماهنگی گمرک با سازمان بنادر و سایر دستگاهها بخشی از توان رقابتی یک بندر محسوب میشود.
اهمیت این موضوع در جهان نیز کاملاً روشن است؛ آنکتاد اعلام کرده است بیش از ۸۰ درصد حجم تجارت بینالمللی کالا از طریق دریا حمل میشود.
سازمان جهانی گمرک و انجمن بینالمللی بنادر و لنگرگاهها نیز در دستورالعمل بهروزشده همکاری گمرک و بنادر در سال ۲۰۲۵، بر همکاری نزدیکتر، تبادل بهتر دادهها، مدیریت ریسک، دیجیتالیشدن و توسعه پنجره واحد تأکید کردهاند؛ اقداماتی که همزمان میتواند امنیت زنجیره تأمین و تسهیل تجارت را تقویت کند.
در نتیجه، سرعت تشریفات گمرکی، مدیریت ریسک، هوشمندسازی، تبادل اطلاعات و هماهنگی گمرک با سازمان بنادر و سایر دستگاهها بخشی از توان رقابتی یک بندر محسوب میشود.
اهمیت این موضوع در جهان نیز کاملاً روشن است؛ آنکتاد اعلام کرده است بیش از ۸۰ درصد حجم تجارت بینالمللی کالا از طریق دریا حمل میشود.
سازمان جهانی گمرک و انجمن بینالمللی بنادر و لنگرگاهها نیز در دستورالعمل بهروزشده همکاری گمرک و بنادر در سال ۲۰۲۵، بر همکاری نزدیکتر، تبادل بهتر دادهها، مدیریت ریسک، دیجیتالیشدن و توسعه پنجره واحد تأکید کردهاند؛ اقداماتی که همزمان میتواند امنیت زنجیره تأمین و تسهیل تجارت را تقویت کند.
ترانزیت؛ رقابت بر سر زمان
نقش گمرک در ترانزیت نیز اهمیت راهبردی دارد. موقعیت جغرافیایی ایران، دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان در جنوب و دریای خزر در شمال، فرصت مهمی برای اتصال بنادر کشور به کریدورهای منطقهای و بینالمللی ایجاد کرده است.
اما جغرافیا بهتنهایی مزیت رقابتی ایجاد نمیکند. صاحب کالا، شرکت حملونقل و خطوط کشتیرانی به زمان، هزینه، امنیت و پیشبینیپذیری مسیر توجه میکنند. به همین دلیل، کاهش توقف کالا و تسریع فرآیندهای گمرکی میتواند مستقیماً بر جذابیت مسیرهای ترانزیتی ایران اثر بگذارد.
اما جغرافیا بهتنهایی مزیت رقابتی ایجاد نمیکند. صاحب کالا، شرکت حملونقل و خطوط کشتیرانی به زمان، هزینه، امنیت و پیشبینیپذیری مسیر توجه میکنند. به همین دلیل، کاهش توقف کالا و تسریع فرآیندهای گمرکی میتواند مستقیماً بر جذابیت مسیرهای ترانزیتی ایران اثر بگذارد.
گمرک باید در متن سیاست دریامحور قرار گیرد
سیاستهای کلی توسعه دریامحور ابلاغشده در ۱۶ آبان ۱۴۰۲ نیز بر سیاستگذاری یکپارچه امور دریایی، توسعه فعالیتهای اقتصادی دریاپایه و استفاده حداکثری از ظرفیت سواحل و پسکرانهها تأکید دارد و برای یک دوره دهساله، رشد فعالیتهای اقتصاد دریامحور حداقل دو برابر متوسط نرخ رشد اقتصادی کشور را هدف قرار داده است.
تحقق چنین هدفی صرفاً با ساخت اسکله، توسعه بندر یا خرید تجهیزات امکانپذیر نیست. بندر، گمرک، کشتیرانی، حملونقل جادهای و ریلی، مناطق آزاد و ویژه و دستگاههای مجوزدهنده باید اجزای یک زنجیره واحد دیده شوند.
اگر بندر را سختافزار تجارت دریایی بدانیم، گمرک یکی از مهمترین بخشهای نرمافزار حکمرانی تجارت است؛ حلقهای که میان دریا، بندر، تولید، بازار و تجارت جهانی ارتباط برقرار میکند.
اقتصاد دریامحور از ساحل و بندر آغاز میشود، اما زمانی به ثروت، تولید و تجارت تبدیل خواهد شد که جریان کالا بتواند ایمن، شفاف، سریع و قابل پیشبینی از مرز اقتصادی کشور عبور کند. از این منظر، گمرک جمهوری اسلامی ایران نه یک بازیگر حاشیهای، بلکه یکی از سازمانهای کلیدی در تحقق اقتصاد دریامحور ایران است.
تحقق چنین هدفی صرفاً با ساخت اسکله، توسعه بندر یا خرید تجهیزات امکانپذیر نیست. بندر، گمرک، کشتیرانی، حملونقل جادهای و ریلی، مناطق آزاد و ویژه و دستگاههای مجوزدهنده باید اجزای یک زنجیره واحد دیده شوند.
اگر بندر را سختافزار تجارت دریایی بدانیم، گمرک یکی از مهمترین بخشهای نرمافزار حکمرانی تجارت است؛ حلقهای که میان دریا، بندر، تولید، بازار و تجارت جهانی ارتباط برقرار میکند.
اقتصاد دریامحور از ساحل و بندر آغاز میشود، اما زمانی به ثروت، تولید و تجارت تبدیل خواهد شد که جریان کالا بتواند ایمن، شفاف، سریع و قابل پیشبینی از مرز اقتصادی کشور عبور کند. از این منظر، گمرک جمهوری اسلامی ایران نه یک بازیگر حاشیهای، بلکه یکی از سازمانهای کلیدی در تحقق اقتصاد دریامحور ایران است.
مریم دبیری نسب خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی دریابان نیوز
پیشنهاد دریابان
پربازدید ها